Телепортација на мачка (објаснета од Илија Дуковски)

Сите знаеме што е телепортација од научно-фантастичните филмови, но ретка е можноста научник од полето да се обиде да ви го објасни тоа со „прости зборови“. Подолу е објаснувањето на Илија Дуковски, споделено за време на една неодамнешна научна дискусија:

Компулсивно сурфање за црната дупка

Неделава би морало да живеете во црна дупка за да ја немате видено сликата на црната дупка. Пресреќен сум заради ова, затоа што им дава на научниците популарност и кредибилитет во време во кое вербата во науката опаѓа. Среќен сум и затоа што вакви колаборативни проекти ми даваат надеж во способноста на човештвото да премости незамисливи пречки. 

Предвидување на способностите за описменување

Автор: Ципи Хоровиц-Краус (Tzipi Horowitz-Kraus)

Невронаучна истражувачка, писателка, картографка на човечкиот мозок и сликарка

Читањето е основна способност што е клучна за успех во образованието. Во мигов, 5-15% деца на школска возраст имаат потешкотии во читањето, поради кои се наоѓаат на неповолна појдовна точка на училиште. Без соодветен начин за откривање на проблемите пред тие да се појават, не постои објективна методологија за дијагностицирање потешкотии во читањето. Нели би било одлично да може да се посочат невробиолошки биомаркери за потешкотии во читањето, и тоа за помалку од еден час? Врз основа на одредени неодамнешни откритија, се чини дека сме сѐ поблиску до остварувањето на таа цел.

Да се прошетаме по кортикалната лента

Автор: Кевин С. Вајнер (Kevin S. Weiner)

Невронаучен истражувач, писател, картограф на човечкиот мозок, сурфер, пливач  

Кога ќе го чуете зборот лента, може помислувате на виткање подароци или пак на награда што сте ја освоиле на седум години (или можеби вчера). Веројатно не знаете дека составен дел од тоа што придонесува кон вашето мислење и осознавање е еден појас од нервно ткиво познат како кортикална лента. Па, додека ги прибираме и привршуваме новите постови со најзначајните моменти од годинашната средба за мапирање на човечкиот мозок во Женева што ја спомнавме минатиот пат, да се прошетаме заедно по кортикалната лента.

Мапирање на мозокот: Како што треба

Од денес почнуваме со серијал преводи на научни текстови поврзани со човечкиот мозок. Преводите кои ќе ги најдете на овој сајт се оригинално објавени на Huffington Post, како дел од иницијативата на Организацијата за мапирање на човечкиот мозок (Organization for Human Brain Mapping - OHBM) за приближување на науката до пошироката јавност. Започнуваме со написот кој се обидува да објасни зошто сензационализмот на популарните медиуми не соодветствува со моменталната состојба во областа на мапирање на мозокот.

За земјотресите и триаголникот на животот

Деновиве се изначитав сечии мислења за поплави и земјотреси. Од повеќето од нив ми се креваше косата на главата (HAARP, навистина?), но за среќа имаше и соодветни реакции од научници кои брзо ги побиваа најскандалозните тврдења. Сепак, една привлечна (и опасна) полувистина која беше споделена илјадници пати од телевизии, портали, па дури и од неколку мои пријатели, остана без соодветен демант. Станува збор за таканаречениот 'триаголник на животот'.

За теориите на заговор и зелените мозокојадци

Во главата на многу луѓе живее еден мал зелен мозокојадец. Причината заради која модерната наука го крие неговото постоење е затоа што мозокојадецот е имплантиран од самите научници при раѓање. Тие експериментираат со дел од човечката популација за да ги идентификуваат оние луѓе кај кои мозокојадецот не може да вирее. Од таа група се регрутираат новите генерации научници.

Како да (не) се докаже дека вакцините предизвикуваат аутизам?

Пред неколку месеци дневниот весник Вест ја објави мојата реакција на серијата сведоштва од родители кои сугерираа дека постои врска помеѓу вакцините и аутизмот. По објавувањето на реакцијата добив многу критички настроени коментари на Фејсбук страницата на Вест, на мојот блог, и по емаил. Најдобро аргументираните коментари секогаш беа поткрепени со линкови од научни трудови што ја поддржуваат врската меѓу вакцините и аутизмот, и сметам дека овие коментари заслужуваат одговор. Се надевам дека сите кои аргументирано ми се спротиставија ќе го прочитаат овој подолг текст до крај, без предрасуди.  Значи, како најдиректно да се докаже дека постои врска помеѓу вакцините и аутизмот?

Пушачи, дишете слободно!

Tweet

Корекција, 1 јануари 2017: Скорешни истражувања за врската помеѓу пушењето и загадувањето на воздухот во Кина фрлаат нова светлина врз долниот текст.  Наскоро ќе напишам подолг осврт на темава, но во меѓувреме еве ја студијата која ме натера да ги преиспитам своите тврдења:

http://berkeleyearth.org/air-pollution-and-cigarette-equivalence/

Фото преземено од MKD.mk

Оригинал: Деновиве се изнаслушав од пријатели како не можат да дишат во скопскиве магли.   Навистина, Скопје е одвратно месецов и не можам да замерам никому кој решил да остане дома и да ги затвори прозорците.  Ова е посебно важно за децата и хронично болните, кои се почувствителни на промени во квалитетот на воздухот.  Сепак, иронично е што голем дел од жалбите ги слушам од пушачи.  Затоа малку здрав разум и основна статистика не е на одмет.

Концентрацијата на ПМ10 честички (честички помали од 10 микрометри кои лесно влегуваат во дишните патишта) во воздухот деновиве е околу 1000µg на кубен метар (илјада микрограми е еднакво на еден милиграм).  Дневно човек вдишува околу 18 кубици воздух, што би рекло дека во нашите дишни патишта внесуваме околу 18 милиграми (mg) честички помали од 10 микрометри.  Бљак.  Ова се огромни количества и не е ни чудо што повеќето Скопјани се загрижени до ниво на паника.  Но, како и обично, каде има паника има и место за скепса.

Погледнете го графиконот подолу.  Кои честички се наоѓаат веднаш до смогот?  Чадот од цигари.  Не знам каков е составот на скопската магла во споредба со составот на скопските цигари, но знам дека и двете се штетни и дека придонесуваат кон ПМ10 индексот.   Фино би било да ги нема, но тешко е комплетно да ги елиминираме од нашите животи.  Како илустрација, консумирањето на една цигара ги збогатува нашите бели дробови со околу 20 милиграми ПМ10 честички, а туѓите со по неколку микрограми преку пасивно пушење (second-hand smoke).  Значи за пушачите меѓу нас, еден ден дишење во ова морничаво Скопје е еквивалент на една цигара.  Епа кој пуши по 20 на ден (а тоа е значаен дел од популацијата на Скопје), не би требало да се плаши од 21-вата.

Но овој аргумент има две острици.  Непушачите ќе речат дека и една цигара е премногу и дека оваа статистика е доказ дека воздухот во Скопје не би требало да се дише.  Како непушач комплетно се согласувам, но засега не планирам да го сменам својот начин на живот поради тоа.  Ако и по неколку месеци нивото на загаденост остане исто, тогаш ќе почнам да размислувам за алтернативи, затоа што секоја долгорочна изложеност на ПМ10 честички го зголемува ризикот за болест.  Но искуството од 90-тите кога Скопје се давеше во магли ми вели дека наскоро ќе дувне ветар и ќе го прочисти воздухот.  Во меѓувреме ќе продолжам да се качувам на Водно и да го избегнувам пасивното пушење по скопските клубови и ресторани.  Верувам дека тоа е доволна привремена компензација за гадостите кои ги вдишуваме лутајќи низ скопските магли.

Затоа, пушачи дишете слободно, а вие останатите не кревајте паника.  Поверојатно е дека ќе се разболите од цигари, дебелина или од стрес, отколку од неколку кубика скопска магла.

Забелешка: Бројките се преземени од долниов труд и се во согласност со општоприфатените стандарди за мерење на загаденост на воздухот:

http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3226505/

За аутизмот, вакцините и Вест

Tweet

Дневниот весник Вест е за голема пофалба затоа што реши да ја подигне свеста за аутизмот и да фрли светло врз фамилиите кои живеат со аутизам.  Преку серијал од емотивни сведоштва на родители чии деца се дијагнозирани со аутизам, Вест разбива стереотипи, облагородува и на најдобар начин покажува како медиумите можат да бидат ем аполитични ем социјално ангажирани.   Решив и јас да се надоврзам на темава, најмногу затоа што секое од сведоштвата досега ја спомнува вакцината како каписла која ја започнала голготата на семејството.  Колку само би сакал вистината да е толку едноставна.  

Тоа би значело дека решението е буквално на дофат, и дека милиони деца и родители би можеле да го избегнат аутизмот со една едноставна (не)интервенција.  За жал, науката категорично ја има демантирано оваа теорија.  Последниот клинец во ковчегот на теоријата е повлекувањето на трудот што прв ја предложи врската помеѓу вакцините и аутизмот во влијателното научно списание The Lancet.  Се докажа дека авторот на трудот Andrew Wakefield имал конфликт на интереси, дека ги манипулирал податоците, и дека ги прекршил правилата на медицинската етика.  Зошто тогаш ова тврдење не беше сосечено во корен, туку се дозволи лавина на медиумски написи кои создадоа паника кај популацијата?  Зошто сè уште разговараме дали има или нема врска меѓу вакцините и аутизмот?  Има неколку причини за ова.  

Првата е затоа што науката е бавна.  Секоја студија за да биде прифатена мора да биде повторена (реплицирана) неколку пати, и потребни се години за да се изгради консензус околу одредено научно прашање.  За да се побие една сензационалистичка теорија за врската меѓу вакцините и аутизмот, потребни се милиони долари, илјадници часови повторување на истите експерименти и макотрпна дебата помеѓу двата научни кампа, оние за и оние против теоријата.  Во меѓувреме медиумите веќе истрчале стотици кругови околу темата, влијателни личности како Jenny McCarthy допреле до милиони фамилии, и штетата е веќе направена.  Отрезнувачки е што вистината сепак најмногу му ја должиме на истражувачкото новинарство и на седумгодишните напори на новинарот на The Sunday Times, Brian Deer, кој успеа да го дискредитира Wakefield и да издејствува повлекување на спорниот научен труд.

Втората причина за полемиката е тоа што отсуство на нешто е многу тешко научно да се докаже.  Науката може да направи илјада експерименти и да тврди дека досега не е забележана врска меѓу вакцини и аутизам, но тоа не значи дека 1001-от експеримент нема да го заклучи спротивното.  И тоа не мора дури ниту да биде резултат на нечесни научници.  Од илјадници експерименти можно е да се добијат (еден или неколку) случајни резултати, а тие да бидат само статистичка грешка.  Нешто како кога комплетно случајно пет фрлања на паричка по ред испаѓаат 'глава', па погрешно заклучуваме дека паричката нема две лица.   Инстинктот на медиумите е ова да го пријават како откритие на нов тип на паричка.  Инстинктот на научникот е да продолжи да ја фрла паричката за да види дали повторно ќе добие пет по ред.

Третата причина е тоа што дефинитивно постои врска (корелација) помеѓу периодот на вакцинирање и почетокот на симптомите на аутизмот.  Но корелација не секогаш значи и причинско-последична поврзаност (каузалност).  На пример, постои и силна корелација помеѓу проодувањето и ракот.  Луѓе кои прооделе имаат поголема веројатност да заболат од рак отколку бебиња.  Но тоа не значи дека проодувањето е одговорно за појава на рак.  Едноставно, возраста е клучен фактор во тоа кога ќе почнат да се манифестираат симптомите.  Слична е и врската меѓу вакцините и аутизмот.  Од раѓање до 3 години децата примаат многу вакцини, а ова е истата возраст на која се јавуваат и првите симптоми на аутизам.  Затоа многу е веројатно првите симптоми на аутизам да се погодат блиску до администрацијата на некоја вакцина, па родителите да поверуваат дека вакцината го предизвикала аутизмот.

Четвртата е затоа што популацијата засегната од овие сувопарни научни дебати и статистички аргументи е многу ранлива.  Родителите се во принцип ранлива категорија.  Секој родител го сака најдоброто за своите деца и ќе го послуша секој совет што делува дека доаѓа од веродостоен извор.  Родителите на деца со аутизам се уште поранливи.  Живеат во неизвесност, плаќаат многу пари за третмани со минимални ефекти, и потребна им е сламка сигурност, сидро од кое ќе почнат да го истражуваат теренот.  Вакцините нудат едно вакво сидро, заедничко искуство кое им дава надеж дека барем некои прашања поврзани со аутизмот имаат одговор.

За врската меѓу вакцините и аутизмот се пишувало многу во светските, но веројатно не доволно во македонските медиуми.  Решив да реагирам токму поради тоа што знам дека мотивацијата зад овие серијали на Вест не е сензационалистичка, туку едукативна.  Мораме да го запознаеме аутизмот за да можеме да се справиме со него.  Еден од чекорите во тоа запознавање е да ги дознаеме и неговите причини, но и да ги разбиеме заблудите околу истите.  Во тој контекст секоја дискусија е добредојдена.  Вакцините спасуваат многу животи, но тие се ефектни само ако речиси сите се вакцинираме.  Прескокнување на задолжителни вакцини ја прави целата популација поподложна на разорувачки болести како сипаници и детска парализа, кои сè уште имаат потенцијал да одземат или да хендикепираат милиони човечки животи.  Затоа не смееме да промовираме научно непотврдени теории против вакцинирањето.

Луѓето со аутизам се посебни.  На многу од нив им треба помош за да можат да функционираат во општеството, но тие исто така ја збогатуваат палетата на човечки таленти и ги демонстрираат екстремите на човечкиот мисловен процес и аналитична моќ.  Луѓе со аутизам ја збогатувале нашата култура со години пред да постои дијагноза за аутизам.  Без да ги набројувам бројните нивни придонеси за општеството, ви препорачувам да го погледнете прекрасниот филм за Temple Grandin.  Затоа, да се фокусираме на подобра интеграција на фамилиите кои живеат со аутизам, а да ги оставиме научниците да развиваат вакцини и да го истражуваат аутизмот.  Нели би било иронично доколку за десетина години тие откријат нова вакцина, овој пат за аутизам?