С(Ц)ИЕСТА СО АНДРЕЈ РИСТЕСКИ: Длабокото учење е алхемија што мораме да ја разбереме

Андреј Ристески е професор на Универзитетот Карнеги Мелон (CMU) во Питсбург, Пенсилванија. По потекло од Прилеп, Андреј уште додека е во гимназија интензивно се занимава со математика и информатика. На додипломски заминува на Универзитетот Принстон, каде што останува и на докторски студии. Студира компјутерски науки, со фокус повторно на математика и информатика. Потоа оди на постдокторски студии на МИТ Универзитетот, по што доаѓа во CMU. Тука во моментов работи како професор на одделот за машинско учење, кој е прв и сè уште единствен оддел за машинско учење на светот. Меѓу основоположниците на одделот е Том Мичел, еден од гигантите на машинското учење.

Андреј беше гостин на последната С(ц)иеста минатата среда, која предизвика голем интерес меѓу членовите на групата, а особено од колегите што се занимаваат со машинско учење.

С(Ц)ИЕСТА СО АНА АЛАЧОВСКА: Спојот на уметноста и технологијата не е научна фантастика

Ана Алачовска заминува од Македонија во 2003 година по завршувањето на студиите по Општа и компаративна книжевност. По студиските престои во Италија и САД, каде што двапати магистрира – еднаш на струката, а вториот пат во областа на комуникациите, заминува за Данска на докторски студии и тука останува веќе 10 години. Во моментов работи како професор на Бизнис-школата во Копнехаген за која вели дека е многу чудна, во најпозитивна смисла на зборот. Ана, која денес се дефинира како социолог, во Бизнис-школата предава заедно со други колеги од областа на хуманистичките науки, а нивни студенти се луѓе кои работат менаџмент во индустрии како музичката, ликовната, филмската, модната...

Целиот овој период таа се занимава со разбирање на креативната работа со која се создаваат уметнички дела, кои освен естетска имаат и економска, социјална и политичка вредност. Нејзино поле на интерес е и улогата на уметноста во бизнис и менаџмент-процесите, како и во развојот на технологијата и технолошкиот менаџмент. Ана беше гостинка на последната С(ц)иеста каде што присутните имаа можност да се запознаат со фантастичниот начин на кој таа ги спојува уметноста и (дигиталните) технологии во своите истражувања.

С(Ц)ИЕСТА СО ВЕСНА БАЧЕВА: Макронапредок во дијагностиката со микрочипови

Весна Бачева е една од добитниците на наградата „Успешни млади“ што претседателот на државата минатата година за првпат ја додели за најдобри млади научници за 2019 година. Весна ја доби наградата за најдобра млада иноваторка со два меѓународни патента, а денес е на пат кон својот четврти. Таа е од Струмица и Македонија ја напуштила по завршувањето на средното образование. Студирала на Федералниот технолошки институт (EPFL) во Лозана и своето образование го продолжила во Швајцарија. Магистерските ѝ се во рамки на Израелскиот научен институт „Технион“, под покровителство на IBM Research, една од 12-те лаборатории на ИБМ фокусирани на истражувачка работа, а во ИБМ во Швајцарија ѝ се и моменталните докторски студии, кои се всушност продолжување на работата на тезата од магистерските.

По образование е микроинженер, мултидисциплинарна струка на граница меѓу машински и електроинженер, при што нејзината работа е фокусирана на микро и наносистеми, односно на чипови со многу мали димензии, кои можат да се користат во медицинската дијагностика.

С(Ц)ИЕСТА СО МАРТИН ПЕТРОВ: На патот кон автономните возила, се фокусираме на возачот

Мартин Петров е електроинженер, по потекло од Кавадарци. Студирал во Франција и завршил мастер-студии на Школата за инженери во Тулуз. Во Тулуз останал и да работи – прво во авиоиндустријата на систем за супервизија на пилоти на авиони, а потоа во автоиндустријата, каде што го интересирал истиот проблем – како системот да детектира кога човекот зад воланот всушност не го вози автомобилот и соодветно да реагира. Откако поминал 10 години во Франција, минатата година се преселил во Франкфурт и моментално работи во „Континентал“.

С(Ц)ИЕСТА СО САШКА ДИМОВА: Без инвестиции нема напредок во образованието

Сашка Димова ја напуштила Македонија веднаш по завршувањето на средното образование. Студирала и магистрирала економски науки во Бугарија, Унгарија и Австрија, а докторирала во областа на пазарот на труд на Универзитетот Архаус во Данска. Денес живее во Англија и работи во „Ранд корпорација“. „Ранд“ е американска непрофитна организација со долга и докажана посветеност на објективно и висококвалитетно истражување поткрепено со ригорозна анализа. Како европска рака, канцеларијата во Кембриџ, која е со стотина вработени, има помал опсег на теми на интерес, но има изградено емпириско разбирање на критични теми од областа на образование, вработување, здравје, внатрешни работи и социјални политики. Сашка е економист и работи во група посветена во подобрувањето на политиките од областа на образованието, здравството и безбедноста.

На последната С(ц)иеста таа ги сподели своите искуства од спроведувањето рандомизирани контролирани испитувања во областа на образованието, како алатки за мерење на ефикасноста на новите програми и исплатливоста на нивното спроведување во англискиот образовен систем. 

С(Ц)ИЕСТА СО МИТКО ВЕТА: Ги автоматизираме анализите на патолозите

Митко Вета е млад научник кој живее и работи во Холандија веќе 11 години. Уште на додипломските и магистерските студии на ЕТФ на УКИМ, работел на анализа на слики и продолжил да истражува во оваа област и на своите докторски студии во Универзитетскиот медицински центар во Утрехт. Тогаш почнува да работи на проект од областа на дигиталната патологија, нешто целосно ново во тоа време. Меѓу неговите ментори е и Макс Фиргевер, еден од пионерите во оваа истражувачка област. На постдокторски Митко заминува во Ајндховен, каде што моментално работи како доцент на Универзитетот. 

С(Ц)ИЕСТА СО НЕНАД СВРЗИКАПА: РНК-вакцините се поедноставни и веројатно затоа се поефикасни

Ненад Сврзикапа е првиот охриѓанец на Оксфорд. Пред него, во Охрид, понуда од овој стар универзитет има добиено единствено Григор Прличев, кој ја одбил. Ненад студирал биологија во САД, магистрирал на Харвард, а денес е на докторски студии на Катедрата за педијатрија на Оксфорд и работи во лабораторијата на професорот Метју Вуд.

Своето искуство го стекнувал во повеќе лаборатории, меѓу кои се и оние на Институтот за рак Дана Фарбер, „Alnylam Pharmaceuticals“, „Wave Life Sciences“, а во текот на изминатите дваесетина години соработувал со многу видни научници, како нобеловецот Крег Мело, Марк Видал, Грег Вердин, Такеши Вада, Алберт-Ласло Барабаси, Цезар Хидалго, Метју Вуд, Томас Робертс... На последната С(ц)иеста со Ненад се разговараше за развивањето генетски лекови кои таргетираат РНК, како siRNA (small interfering RNA) и ASO (antisense oligonucleotides) и за неговите истражувања фокусирани на регулација на протеини (protein upregulation) при ретки генетски болести.

Темата е интересна периодов поради тоа што токму истражувањата за замена на протеини доведоа до новите РНК-вакцини, од кои се очекува да стават крај на кризата со КОВИД-19.

С(Ц)ИЕСТА СО ВИОЛЕТА ИЛИЌ

Минатата година во ноември, во соработка со Канадската платформа за отворена невронаука (CONP) беше организирана С(ц)иеста на којашто гостуваше Виолета Илиќ. Иако нејзината научна кариера на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ ја градела на полето на хемиското инженерство, откако се преселила во САД, се пренасочила на библиотечната наука. 

Од јули 2020 година Илиќ е деканка на Библиотеките на Универзитетот Аделфи и копретседавач со FORCE 11, здружение на библиотекари и научници кои ја трасираат иднината на научното издаваштво.

Повеќе за заклучоците од дискусијата со Виолета Илиќ на линкот: https://conp.ca/nov-4-2020-webinar-with-violeta-ilik/

С(Ц)ИЕСТА СО НИНА ГЕОМЕТРИЕВА: Поважна ми е влијателноста од авторските права

Ако ја изгуглате Нина Геометриева, ќе добиете резултати само за една личност и тоа што ќе го видите, ако имате склоност кон дизајн, во најмала рака ќе ве фасцинира. Ако имате малку повеќе време, можете да поминете часови и часови, да следите линкови од најразлични мрежи и платформи и да читате и гледате нејзини работи.

Нина беше гостинка на последната С(ц)иеста на 10 февруари, каде што се приклучи на Зум од Јапонија и зборуваше за нејзиниот кариерен и дизајнерско-уметнички пат, кој почнал сосема случајно за да ја одведе до Google Maps во Јапонија, каде што работи и живее сега.

С(Ц)ИЕСТА СО КИМЕТ ЈУСУФИ: Привлечен од гравитацијата, вовлечен во црните дупки

Името на Кимет Јусуфи низ медиумите се појави на крајот на минатата година кога претседателот на државата му го врачи новоустановеното признание за успешен млад научник за 2019 година. Биографијата на Кимет е навистина импресивна, особено поради тоа што, додека ја градел својата плодна научна кариера, тој работел со полно работно време како наставник во гимназијата во Гостивар. 

Има еден месец откако Кимет престанал да работи во гимназијата. Сега, кога е целосно посветен на академската дејност како доцент на Тетовскиот универзитет и истражувач по теориска физика, тој учествуваше на првата С(ц)иеста во 2021-ва.

Опис и попис на првата сезона на „С(ц)иеста“

(Пишува: Наташа Атанасова)

Што да се каже за 2020-та? На некои деца некогаш во иднина веројатно ќе им раскажуваме за неа со насмевка во минато свршено време, но денес, сите ние кои ја преживеавме сè уште го имаме нејзиниот продолжен горчлив вкус во устата. Сепак, колку и да ни ги преврти животите наопачки и како мали деца нè натера одново да учиме да одиме низ животот, сега кога заврши, со големо олеснување можеме и да ја пофалиме за по нешто. На пример, јас сакам да ја пофалам затоа што во неа се роди „С(ц)иеста“ и затоа што имав можност да го документирам нејзиниот развој од самите почетоци. 

„С(ц)иеста“ е серијал од научни дискусии, чии  најнови епизоди со научна тематика не се појавуваа на „Нетфликс“, ниту на „Ејч-би-оу“, туку премиерно на Зум-линкот на Никола Стиков, секоја среда, во 17 часот по македонско време. 

С(Ц)ИЕСТА СО ЖАРКО ДАНИЛОСКИ: Иднината на медицината со CRISPR-технологијата

Околу генетските модификации, особено кога станува збор за генетски модифицираната храна, многу лесно се крева прашина во медиумите. Меѓутоа, кога преку истражувањата со интервенции во гените би се дошло до лек за некои болести од кои луѓето сè уште умираат или кога би се пронашол лек со кој би се ставило крај на кризата со КОВИД-19, веројатно сликата би се сменила и научниците што се занимаваат со тоа би станале некој вид суперѕвезди.  

Жарко Данилоски, кој докторирал молекуларна и клеточна биологија, а во моментов е постдокторанд на Универзитетот „Њујорк“, истражува во лабораторијата на професорот Невил Саџана, еден од изумителите на CRISPR-технологијата, која беше откриена во 2012 година, а за која годинава беше доделена Нобеловата награда во областа на биологијата. Тоа е технологија што овозможува „едитирање“ на гените од геномот и Жарко изминатиов период работел токму на откривање на гените „виновни“ за инфицирање на телото со коронавирусот SARS Cov-2. Тој беше гостин на последната С(ц)иеста, каде што во детали го објасни своето истражување.

С(Ц)ИЕСТА СО ХУСЕИН ХАДЕИБА: Неколку работи што треба да ги знаете за имунитетот и КОВИД-19

Хусеин Хадеиба, по потекло од Босна и Херцеговина, е истражувач на Универзитетот Стенфорд во областа на имунологијата, чиј фокус на интерес е како специјализираните клетки-гласници наречени дендрични клетки ја регулираат имунолошката реакција. На една од последните С(ц)иести како гостин тој се обиде на наједноставен можен начин да објасни како функционира имунитетот, што е тоа клеточен имунитет (или имунитет на Т-клетките) и што сè треба да знаеме за нив во контекст на борбата на едно тело и на целиот свет против коронавирусот.

 

Дискусијата беше на англиски јазик и текстот што произлезе од неа, ви го пренесуваме исто на англиски:

С(Ц)ИЕСТА СО НИКОЛА СТИКОВ И БРАНИМИР ЈОВАНОВИЌ: Компетитивно и/или колаборативно образование?

Дипломата е сила, дипломата е моќ. Или, знаењето беше сила и моќ? Кај нас со години наназад дипломата се форсира и многу повеќе се посакува од знаењето. Со години сведочејќи на стрмоглавото паѓање на образованието во провалијата на превртените вредности, на сите што добро знаеме каде точно треба да лежат силата и моќта – просто ни се плаче.

Но, бидејќи самооплакувањето не води никаде, време е да се засукаат ракавите и нешто да се направи за образованието. Затоа што тоа е основата на сè – и на квалитетот на живот, и на економијата, и на напредокот – и личен, и колективен.

На последната С(ц)иеста се разговараше токму на тема образование, при што гости беа Никола Стиков и Бранимир Јовановиќ, кои и покрај различните научни позадини како инженер и економист, ги претставија своите предлози за унапредување на македонското образование, од аспект на: паталци.

Во рамки на проектот „Големата слика“ на Фондацијата „Фридрих Еберт“ тие двајца заедно со Драган Тевдовски го подготвија текстот „Кон подобро образование и наука“, кој беше појдовна точка на дискусијата, во која се вклучија дваесетина македонски научници.  

С(Ц)ИЕСТА СО ХАРИС БАБАЧИЌ И НИКОЛА ПАНОВСКИ: Не смееме да се препуштиме на стихијата на КОВИД-19

Македонија жестоко го дочека есенскиот бран на КОВИД-19 епидемијата. Иако беше долго најавуван, сепак се чини дека многу луѓе не го сфатија сериозно. Меѓу нив се и оние што го најавуваа но не преземаа соодветни превентивни мерки, а и оние што ги слушаа најавите, но уште повеќе го слушаа внатрешниот глас што им велеше дека епидемијата заврши откако се олабавија во летните денови со релаксирани мерки.

И, додека трае домашното (а и светско) првенство во пинг-понг со префрлување на вината за бројките од вториот бран, на последната научна с(ц)иеста се разговараше за тоа: каде бевме, а каде сме сега со разбирањето на КОВИД-19; како се справува светот, а како ние со вториот бран; и што можеме да направиме поинаку и подобро?

Гости на дискусијата беа Харис Бабачиќ, докторанд на Институтот Каролинска во Стокхолм, и Никола Пановски, специјалист по медицинска микробиологија и професор на Медицинскиот факултет на УКИМ.

С(Ц)ИЕСТА СО ХЕДЕР ЏОЗЕФ

Научното издаваштво се има покажано како изненадувачки отпорно во времињата на криза, но тешко е да се предвиди како ќе изгледа во светот по коронакризата. Дали научните публикации ќе бидат подостапни? Дали целиот издавачки процес ќе стане потранспарентен? 

За да ги одговори овие прашања, Канадската платформа за отворена невронаука (CONP) организираше дискусија на темата со Хедер Џозеф, извршна директорка на SPARC (Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition).

Текстот со главните поенти од дискусијата можете да го прочитате на веб-страницата на CONP: https://conp.ca/can-covid-19-change-the-publishing-industry/ 

С(Ц)ИЕСТА СО ПАНЧЕ НАУМОВ: Лабораторија „паметно“ инспирирана од природата

Кои ви се најфасцинантните карактеристики на живите суштества? Одењето на гуштерите по ѕид со неверојатна брзина? Секавичното затворање на месојадните растенија кои ги уловуваат инсектите штом ќе стапнат на нив? Менувањето на бојата на камелеонот со цел да се претопи во околината и да остане незабележан? Замислете сега материјали создадени во лабораторија кои ќе се однесуваат исто така. За поголемиот дел од нас ова останува само во фантазијата, меѓутоа постојат луѓе, научници, кои се посветени и професионално работат за тоа да стане реалност.

Д-р Панче Наумов е професор на Универзитетот Њујорк, огранок во Абу Даби, и истражувач од областа на науката на материјалите, кој води своја лабораторија во рамки на универзитетот. Откако дипломирал хемија на УКИМ, па докторирал на Институтот за Технологија во Токио и работел на Универзитетите во Осака и Кјото, веќе девет години е стациониран во Обединетите Арапски Емирати, каде што оваа година ја добил и почесната „златна виза“, која тамошната влада ја доделува како специјален статус на истакнати научници, уметници, бизнисмени и други професионалци, кои на некој начин придонеле за државата. Воедно тој е и член на Академијата на науките на ОАЕ и еден од нејзините основачи.

С(Ц)ИЕСТА СО КОСТАДИН ГРАМАТИКОВ: Авиоиндустријата годинава лета во рикверц

Кој високо лета, ниско паѓа, а сè што лета не се јаде. Летни од среќа, ама немој и да леташ со паметот. Сепак, кој високо лета, далеку гледа. Малиов летачки вовед со поговорки кои се оставштина од памтивек, покажува дека нашиот народ отсекогаш размислувал за летањето. За жал, за поголемиот дел од населението, летањето беше само мисловна именка сè до влегувањето на „Визер“ на македонските аеродроми. За среќа, пак, токму тука се крие интересна приказна за еден наш човек кому може да му се припише дел од заслугата за доаѓањето на „Визер“ во Македонија и нашето разлетување.

Станува збор за Костадин (Дино) Граматиков. Иако има завршено маркетинг на Економскиот факултет во Скопје, а подоцна и магистерски по извршна бизнис-администрација (Executive MBA) на Женевскиот универзитет, од средината на 90-те па сè до заминувањето од Македонија, работи на полето на аналитиката и електронските комуникации. Од 2007 до 2015 година работи во „Визер“ и таму е токму во времето кога Македонија почнува преговори со оваа нискобуџетна авиокомпанија да почне да лета од Скопје. Дино моментално работи во „Инмарсат“, водечка компанија во светот за сателитска комуникација. Допирна точка со авиоиндустријата му е ви-фи интернетот во авионите и сè уште ја следи авиоиндустријата, каде што, како што кажува и самиот, го имал најинтересното работно место во животот: работел на отворање и развој на пазари на „Визер“ во ЈИЕ, го дизајнирал системот на цени и ги контролирал цените на над 20.000 летови во исто време.

С(Ц)ИЕСТА СО ФИЛИП ИЛИЕВСКИ: За здраворазумските работи

Да се има здрав разум, да се задржи здравиот разум, да се користи здравиот разум... зборови кои постојано ќе ги слушнете околу вас и кои ги земате здраво за готово, затоа што за еден хомо сапиенс логично е да има здрав разум и да го користи. Но, дали е здраворазумно да се смета дека некого можете да го научите на здрав разум? Што ако тој некој е две генерации постар од вас, или е од другиот крај на светот, или живее на Северниот пол? А што ако тоа не е некој, туку е нешто. На пример, машина? Можете ли машина да научите на здрав разум?

Филип Илиевски, научен истражувач во Институтот за информациски науки на Универзитетот на Јужна Калифорнија, се занимава токму со тоа. Минатата година докторирал на Универзитетот Врије во Амстердам во полето на вештачка интелигенција (ВИ), а сега негов примарен интерес е учењето на здравиот разум кај машините и употребата на екстерно знаење од страна на машините за разбирање текст. Тој беше гостин на последната научна дискусија, каде што се разговараше за ВИ и здраворазумските работи.

С(Ц)ИЕСТА СО КОНСТАНЦ АКЕРМАН-БОСТРЕМ: Игра на јазични тронови

Дискриминацијата има многу лица: национална, верска, расна, полова, социјална, сексуална, политичка... и јазична. Иако последна наведена, јазичната дискриминација си живее испреплетено со останатите и ја чувствуваме подеднакво тешко. Уште од мали нозе, кога ќе сме отиделе на гости во некое поблиско или подалечно место каде што се зборува на друг дијалект, па ќе сме се нашле меѓу група деца на кои тоа што го зборуваме им е чудно, смешно или глупаво – некако немало да ни дојде баш најарно на душата. И денес, кога од сите страни на медиумите наслушнуваме по некое делче од истата песна дека нашиот национален јазик треба да престанеме да го именуваме онака како што сме го викале целиот живот за да можеме да зачекориме во некоја замислена подобра иднина, тоа што нè боцка внатре сфаќаме дека не отапува така лесно.

Констанц Акерман-Бострем е постдокторантка на Универзитетот Упсала во Шведска. Зборува пет јазици и истражува во полето на социолингвистиката, односно се интересира за тоа како се идентификуваме преку јазикот и како ги идентификуваме и ги позиционираме луѓето врз основа на јазикот што го зборуваат и начинот на кој го зборуваат (акцентот, дијалектот). Денес таа го проучува стариот угро-фински јазик манкили, јазик кој е пред исчезнување бидејќи од 60-те години наваму родителите престанале да ги учат своите деца да го зборуваат.