Tuesday, 13 April 2021

С(Ц)ИЕСТА СО САШКА ДИМОВА: Без инвестиции нема напредок во образованието

Сашка Димова ја напуштила Македонија веднаш по завршувањето на средното образование. Студирала и магистрирала економски науки во Бугарија, Унгарија и Австрија, а докторирала во областа на пазарот на труд на Универзитетот Архаус во Данска. Денес живее во Англија и работи во „Ранд корпорација“. „Ранд“ е американска непрофитна организација со долга и докажана посветеност на објективно и висококвалитетно истражување поткрепено со ригорозна анализа. Како европска рака, канцеларијата во Кембриџ, која е со стотина вработени, има помал опсег на теми на интерес, но има изградено емпириско разбирање на критични теми од областа на образование, вработување, здравје, внатрешни работи и социјални политики. Сашка е економист и работи во група посветена во подобрувањето на политиките од областа на образованието, здравството и безбедноста.

На последната С(ц)иеста таа ги сподели своите искуства од спроведувањето рандомизирани контролирани испитувања во областа на образованието, како алатки за мерење на ефикасноста на новите програми и исплатливоста на нивното спроведување во англискиот образовен систем. 

Tuesday, 30 March 2021

С(Ц)ИЕСТА СО МИТКО ВЕТА: Ги автоматизираме анализите на патолозите

Митко Вета е млад научник кој живее и работи во Холандија веќе 11 години. Уште на додипломските и магистерските студии на ЕТФ на УКИМ, работел на анализа на слики и продолжил да истражува во оваа област и на своите докторски студии во Универзитетскиот медицински центар во Утрехт. Тогаш почнува да работи на проект од областа на дигиталната патологија, нешто целосно ново во тоа време. Меѓу неговите ментори е и Макс Фиргевер, еден од пионерите во оваа истражувачка област. На постдокторски Митко заминува во Ајндховен, каде што моментално работи како доцент на Универзитетот. 

Tuesday, 16 March 2021

С(Ц)ИЕСТА СО НЕНАД СВРЗИКАПА: РНК-вакцините се поедноставни и веројатно затоа се поефикасни

Ненад Сврзикапа е првиот охриѓанец на Оксфорд. Пред него, во Охрид, понуда од овој стар универзитет има добиено единствено Григор Прличев, кој ја одбил. Ненад студирал биологија во САД, магистрирал на Харвард, а денес е на докторски студии на Катедрата за педијатрија на Оксфорд и работи во лабораторијата на професорот Метју Вуд.

Своето искуство го стекнувал во повеќе лаборатории, меѓу кои се и оние на Институтот за рак Дана Фарбер, „Alnylam Pharmaceuticals“, „Wave Life Sciences“, а во текот на изминатите дваесетина години соработувал со многу видни научници, како нобеловецот Крег Мело, Марк Видал, Грег Вердин, Такеши Вада, Алберт-Ласло Барабаси, Цезар Хидалго, Метју Вуд, Томас Робертс... На последната С(ц)иеста со Ненад се разговараше за развивањето генетски лекови кои таргетираат РНК, како siRNA (small interfering RNA) и ASO (antisense oligonucleotides) и за неговите истражувања фокусирани на регулација на протеини (protein upregulation) при ретки генетски болести.

Темата е интересна периодов поради тоа што токму истражувањата за замена на протеини доведоа до новите РНК-вакцини, од кои се очекува да стават крај на кризата со КОВИД-19.

Модификации на РНК 

Слика 1
Слика 1

Во јадрото на секоја клетка има ДНК, потоа транскрипција, па пред-РНК која има егзони и интрони, па процес познат како сплајсинг, каде што интроните се вадат што води до правење на мРНК (messenger RNA), односно РНК која има т.н. poly(A) tail и таа се експортира надвор од јадрото. мРНК има три дела: 5` непреведен дел, по кој следи дел кој се преведува во протеин (CDS, coding sequence) и потоа следи 3` непреведен дел. Во цитоплазмата, секои три бази на таа РНК се читаат и се преведуваат, односно тука почнува превод во синџир на аминокиселини кои потоа прават тридимензионална структура на функционална единка: протеин.

Ова е тоа што Ненад го нарекува централна догма на молекуларната биологија, претставена на левиот дел од Слика 1. На десната страна, круговите кај РНК ги посочуваат локациите каде РНК може да се модифицира. Причини за модифицирање на РНК се: (1) модификации за синтетички направените молекули на РНК да можат да влезат во клетката; (2) модификации кои ја стабилизираат вештачката РНК за да не се распадне тогаш кога тоа ѝ го налага нејзиниот полуживот или (3) модификации кои прават оваа РНК да не биде препознаена од имунолошкиот систем како туѓа за да не биде нападната и да може молекулата да трае и подолго да го врши својот ефект.

Со РНК-вакцините за КОВИД-19 кои ги имаме денес, всушност во организмот се вметнува модифицирана РНК, која се преведува во низа аминокиселини кои го прават спајк-протеинот, кој потоа е презентиран на мембраната на клетката и на тој начин имунолошкиот систем се тренира да го препознаe спајк-протеинот на SARS Cov-2“, објаснува Ненад.

Генетски лекови - лекови на иднината

Но, пред да се дојде до РНК-вакцината, Ненад кажува дека оваа технологија 30 години се развивала за друга намена. Таа веќе има голема примена во развивање лекови за ретки генетски болести каде што проблемот главно е во еден протеин. Такви се ASO-лековите (antisense oligonucleotides), кои се состојат од една кратка низа од 20 нуклеотиди, комплементарна на кој било дел од РНК што има мутација провлечена од егзонот, којашто предизвикала генетска болест. „Кога таа низа ќе се закачи на токсичната РНК, постојат механизми во клетката што ќе го пресечат делот со мутацијата и со тоа ќе се спречи создавањето на проблематичниот протеин (RNA knockdown). На пример, со овие лекови може да се уништи токсична мутант-алела кај Хантингтоновата болест. Или, обратно, да се поттикне производство на повеќе протеини каде што не се произведуваат во доволна количина (upregulation)“, кажува Ненад, кој всушност токму со тоа се занимава во својот докторат.

Засега, овие генетски лекови се многу, многу скапи. Антисенс-олигонуклеотидната терапија за некои болести чини 200-300.000 долари годишно, а генетска терапија како Zolgensma на „Новартис“, базирана на менување на ДНК, која се прима еднократно и делува трајно, чини повеќе од два милиони долари. Високата цена, според Ненад, од една страна, се должи на средствата вложени за истражување и развој во текот на 7-8 години, колку што е потребно за да се развие еден ваков лек, а од друга страна и на тоа што болеста е ретка, и не постои никаква друга опција. Процесот на продукција и материјали е сè уште скап поради тоа што ова поле во биотехнологијата е сè уште релативно мало.

Мета на овие лекови најчесто е црниот дроб, а Ненад вели дека во последно време научниците имаат успех и во таргетирањето на централниот нервен систем, при што терапијата потребно е да се инјектира директно во ‘рбетот. Ненад објаснува дека се направени и обиди за таргетирање на тумори, меѓутоа ткивото околу туморот е непристапно и навистина е тешко да се внесат лекарства во самиот тумор. „Засега никој не успеал во тоа со вакви лекови. Најголемиот проблем во целата ситуација со генетските лекови е токму испораката до саканиот дел од телото. Но, на овој проблем се работи 20 години и кога тој ќе се реши, можеме да очекуваме дека начинот на третирање на многу болести ќе биде променет“, предвидува тој.

Прашања што нè мачат во врска со РНК-вакцините

Постојат многу прашања поврзани со новите РНК-вакцини што сите нè копкаат, а што беа поставени за време на дискусијата. На пример, дали постои ризик вакцината да предизвика неочекувани промени во клетките на подолг рок? Одговорот на Ненад е дека тој подолг рок не може да постои, затоа што модифицираните нуклеотиди кои се дел од модифицираната РНК-вакцина, на мРНК ѝ даваат рок на траење од 10 до 14 дена. Во тој период имунолошкиот систем произведува спајк протеин и потоа престанува, бидејќи иако модифицираната мРНК има подолг рок на траење од природната мРНК, сепак има рок на траење.

Друго прашање што нè мачи е дали е можно да дојде до вметнување на генетскиот код од вирусот од РНК-вакцините во нашиот генетски код? Ненад смета дека најдобрите вакцини се тие што користат аденовируси и РНК-вакцините. „Навистина, не можам да замислам начин како би можело да се вметне ДНК во нашата ДНК“, вели тој во врска со РНК-вакцините, а за аденовирусите кажува дека човештвото ги проучува веќе 50 години и со сигурност се знае дека не ја вметнуваат својата ДНК во нашата.

Понатаму, се прашуваме и дали има разлика во времето за коешто имаме антитела или во приспособливоста на нашиот организам на различни мутации на вирусот со новите РНК-вакцини, во однос на традиционалните? Според Ненад, разликата се состои во тоа што со РНК-вакцините и со аденовирусните вакцини, самата клетка го презентира спајк-вирусот како таа да го произведува.Секоја клетка може да ја замислите како една фабрика која става налепници надвор и кажува: ние го правиме ова и ова. Односно кажува: ние правиме спајк. Токму тоа ги прави вакцините на „Фајзер“, „Бионтек“, „Спутник“, „Астразенека“... поуспешни од таа на „Новавакс“, која го стимулира имуниот систем со готов спајк протеин. Тешко е да се каже точно колкаво ќе биде нивото на антитела за различни вакцини во моментов. Но, не мора да значи дека тоа е клучен фактор. Дури и навидум да немаме антитела, имуниот систем може да го запамети вирусот и многу бргу да произведе антитела.  Доказ за тоа е релативно малиот број на луѓе кои се заразени по вторпат од вирусот.“

Следно прашање од љубопитните на темата: Која е разликата меѓу аденовирусните и РНК-вакцините?Аденовирусните вакцини содржат аденовирус, објаснува Ненад, вистински вирус во кој способноста за репродукција и пренос се исклучени.“ Тој дообјаснува дека аденовирусот лесно влегува во клетката, затоа што во суштина е вирус кој поминал долго време на еволуција и го апсолвирал процесот на влез во клетката со својот целосен геном. За разлика од комплетен вирус, мРНК-молекулата (иако помала од геномот на вирусот) е голема и тешко влегува, па за тоа се користат липид наночестички со чија помош се поврзува за мембраната на клетката и на тој начин успева да влезе во неа. Всушност, мРНК е многу поголема молекула од самиот протеин кој го кодира. „Идејата да се користат липидни наночестички за пакување на генетски материјал ја научивме токму од природните вируси. Но, вирусите имале многу долго време да еволуираат - нивното постоење е старо колку и постоењето на животот на планетава, ако не и постаро“ - вели Ненад.

Последното прашање што се отвори на дискусијата е зошто РНК-вакцините се поефикасни од другите?Ако ме прашавте пред една година дали верувам дека РНК-вакцината ќе биде подобра од вакцината базирана на достава на аденовирус или неактивираната, ќе речев дека нема шанси“, вели Ненад за кого поголемата ефикасност и ефективност на РНК-вакцините дошла како вистинско изненадување, и за крај додава: „Интересно е и што РНК-вакцините можат многу лесно да се направат и лесно да се адаптираат, затоа што се многу поедноставни како систем и со нив имунолошкиот систем се фокусира само на правење еден протеин – спајк, а не на десет, како што е случај со традиционалните вакцини. И уште поинтересно е што веројатно токму затоа тоа што се поедноставни, излегоа и дека се многу поефикасни.

Tuesday, 9 March 2021

С(Ц)ИЕСТА СО ВИОЛЕТА ИЛИЌ

Минатата година во ноември, во соработка со Канадската платформа за отворена невронаука (CONP) беше организирана С(ц)иеста на којашто гостуваше Виолета Илиќ. Иако нејзината научна кариера на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ ја градела на полето на хемиското инженерство, откако се преселила во САД, се пренасочила на библиотечната наука. 

Од јули 2020 година Илиќ е деканка на Библиотеките на Универзитетот Аделфи и копретседавач со FORCE 11, здружение на библиотекари и научници кои ја трасираат иднината на научното издаваштво.

Повеќе за заклучоците од дискусијата со Виолета Илиќ на линкот: https://conp.ca/nov-4-2020-webinar-with-violeta-ilik/

Tuesday, 16 February 2021

С(Ц)ИЕСТА СО НИНА ГЕОМЕТРИЕВА: Поважна ми е влијателноста од авторските права

Ако ја изгуглате Нина Геометриева, ќе добиете резултати само за една личност и тоа што ќе го видите, ако имате склоност кон дизајн, во најмала рака ќе ве фасцинира. Ако имате малку повеќе време, можете да поминете часови и часови, да следите линкови од најразлични мрежи и платформи и да читате и гледате нејзини работи.

Нина беше гостинка на последната С(ц)иеста на 10 февруари, каде што се приклучи на Зум од Јапонија и зборуваше за нејзиниот кариерен и дизајнерско-уметнички пат, кој почнал сосема случајно за да ја одведе до Google Maps во Јапонија, каде што работи и живее сега.

Tuesday, 9 February 2021

С(Ц)ИЕСТА СО КИМЕТ ЈУСУФИ: Привлечен од гравитацијата, вовлечен во црните дупки


Името на Кимет Јусуфи низ медиумите се појави на крајот на минатата година кога претседателот на државата му го врачи новоустановеното признание за успешен млад научник за 2019 година. Биографијата на Кимет е навистина импресивна, особено поради тоа што, додека ја градел својата плодна научна кариера, тој работел со полно работно време како наставник во гимназијата во Гостивар. 

Има еден месец откако Кимет престанал да работи во гимназијата. Сега, кога е целосно посветен на академската дејност како доцент на Тетовскиот универзитет и истражувач по теориска физика, тој учествуваше на првата С(ц)иеста во 2021-ва.

Tuesday, 12 January 2021

Опис и попис на првата сезона на „С(ц)иеста“

(Пишува: Наташа Атанасова)

Што да се каже за 2020-та? На некои деца некогаш во иднина веројатно ќе им раскажуваме за неа со насмевка во минато свршено време, но денес, сите ние кои ја преживеавме сè уште го имаме нејзиниот продолжен горчлив вкус во устата. Сепак, колку и да ни ги преврти животите наопачки и како мали деца нè натера одново да учиме да одиме низ животот, сега кога заврши, со големо олеснување можеме и да ја пофалиме за по нешто. На пример, јас сакам да ја пофалам затоа што во неа се роди „С(ц)иеста“ и затоа што имав можност да го документирам нејзиниот развој од самите почетоци. 

„С(ц)иеста“ е серијал од научни дискусии, чии  најнови епизоди со научна тематика не се појавуваа на „Нетфликс“, ниту на „Ејч-би-оу“, туку премиерно на Зум-линкот на Никола Стиков, секоја среда, во 17 часот по македонско време.